Thiếu máu thiếu sắt khi mang thai: dấu hiệu và cách bổ sung

Mang thai khiến nhu cầu sắt của cơ thể mẹ tăng lên rõ rệt để tạo thêm máu cho mẹ, nuôi bánh nhau và em bé. Thiếu máu thiếu sắt khi mang thai là tình trạng rất thường gặp nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu mẹ ăn uống hợp lý và bổ sung sắt đúng cách.

Bài viết giúp mẹ nhận biết dấu hiệu và bổ sung sắt sao cho hấp thu tốt nhất.

Thiếu máu thiếu sắt khi mang thai là gì?

Sắt là nguyên liệu để cơ thể tạo ra hemoglobin, chất giúp hồng cầu mang oxy đi nuôi cơ thể mẹ và thai nhi. Khi lượng sắt dự trữ không đủ, cơ thể tạo ít hồng cầu hơn và mẹ bị thiếu máu.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phụ nữ mang thai được xem là thiếu máu khi nồng độ hemoglobin dưới 110 g/L. Thiếu sắt là nguyên nhân phổ biến nhất gây thiếu máu trong thai kỳ.

Thiếu máu kéo dài, nhất là mức độ nặng, có thể làm tăng nguy cơ sinh non, trẻ nhẹ cân và khiến mẹ mệt mỏi, kém chịu đựng nếu mất máu khi sinh. Vì vậy, phát hiện sớm và bổ sung đúng là điều rất quan trọng.

Dấu hiệu thiếu máu thiếu sắt mẹ bầu cần để ý

Ở giai đoạn đầu, thiếu sắt thường không có triệu chứng rõ ràng. Khi thiếu máu nặng dần, mẹ có thể gặp:

• Mệt mỏi, uể oải nhiều hơn mức bình thường của thai kỳ.
• Da, môi, niêm mạc mắt và lòng bàn tay nhợt nhạt.
• Chóng mặt, hoa mắt, nhất là khi đứng dậy nhanh.
• Hồi hộp, tim đập nhanh, hụt hơi khi leo cầu thang hoặc đi bộ.
• Đau đầu, khó tập trung, tay chân lạnh.
• Móng tay giòn, dễ gãy; tóc rụng nhiều.
• Thèm ăn những thứ lạ như đá lạnh, đất, phấn.

Nhiều dấu hiệu này dễ nhầm với mệt mỏi thông thường khi mang thai. Cách chắc chắn nhất là làm xét nghiệm công thức máu trong các lần khám thai định kỳ, và xét nghiệm ferritin khi bác sĩ thấy cần.

Vì sao mẹ bầu dễ bị thiếu sắt?

Trong thai kỳ, thể tích máu của mẹ tăng lên đáng kể. Thai nhi và bánh nhau cũng cần sắt để phát triển, đặc biệt trong 3 tháng giữa và 3 tháng cuối. Các nguyên nhân thường gặp gồm:

• Dự trữ sắt thấp trước khi mang thai, thường gặp ở người có kinh nguyệt nhiều hoặc ăn ít thịt cá.
• Chế độ ăn thiếu thực phẩm giàu sắt, ăn chay không được tư vấn kỹ.
• Nghén nhiều, nôn ói trong những tháng đầu khiến mẹ ăn uống kém.
• Mang song thai, đa thai hoặc các lần mang thai quá gần nhau.
• Thói quen uống trà, cà phê ngay sau bữa ăn làm giảm hấp thu sắt.

Bên cạnh sắt, mẹ cũng cần đủ axit folic và các vi chất khác. Mẹ có thể tìm hiểu thêm về vai trò của acid folic (vitamin B9) trước khi mang thai để chuẩn bị tốt từ sớm.

Thực phẩm giàu sắt và mẹo giúp hấp thu tốt hơn

Hai nhóm sắt trong thực phẩm

• Sắt từ động vật (sắt heme): có trong thịt bò, thịt heo nạc, thịt gà, cá, tôm, trứng. Loại sắt này được cơ thể hấp thu tốt hơn.
• Sắt từ thực vật (sắt non-heme): có trong rau lá xanh đậm (rau dền, cải bó xôi, rau ngót), các loại đậu, đậu hũ, mè, ngũ cốc nguyên hạt. Loại này hấp thu kém hơn nên cần kết hợp khéo.

Mẹ không nên ăn quá nhiều gan động vật trong thai kỳ vì gan chứa lượng vitamin A rất cao. Thỉnh thoảng ăn một lượng nhỏ thì không sao, nhưng không nên xem gan là nguồn bổ sung sắt chính.

Vitamin C – “trợ thủ” giúp hấp thu sắt

Vitamin C giúp cơ thể hấp thu sắt từ thực vật tốt hơn rõ rệt. Mẹ có thể ăn kèm trong bữa ăn:

• Cam, quýt, bưởi, ổi, kiwi, dâu tây.
• Cà chua, ớt chuông, bông cải xanh.
• Một ly nước cam tươi khi uống viên sắt.

Những thứ làm giảm hấp thu sắt

• Trà, cà phê: nên uống cách bữa ăn giàu sắt hoặc viên sắt ít nhất 1–2 giờ.
• Sữa và thực phẩm, viên uống giàu canxi.
• Một số thuốc dạ dày làm giảm axit.

Cách uống viên sắt đúng khi mang thai

WHO và Bộ Y tế khuyến cáo phụ nữ mang thai nên bổ sung sắt và axit folic hằng ngày suốt thai kỳ. Liều cụ thể và loại sắt phù hợp sẽ do bác sĩ chỉ định, tùy theo kết quả xét nghiệm máu của từng mẹ.

Thời điểm uống viên sắt

• Tốt nhất là uống lúc bụng đói, khoảng 1 giờ trước bữa ăn hoặc 2 giờ sau ăn, với nước lọc hoặc nước cam.
• Nếu bị buồn nôn, đau bụng, mẹ có thể uống ngay sau bữa ăn nhẹ hoặc trước khi đi ngủ. Hấp thu sẽ giảm một chút nhưng giúp mẹ duy trì đều đặn.

Tránh uống sắt cùng lúc với canxi và trà

Canxi và sắt cạnh tranh hấp thu với nhau. Vì vậy, mẹ nên uống viên canxi và viên sắt cách nhau ít nhất 2 giờ. Một cách dễ nhớ là uống sắt vào buổi sáng, uống canxi vào buổi trưa hoặc chiều.

Không uống viên sắt với sữa, trà hay cà phê. Nếu mẹ đang dùng nhiều loại vi chất, hãy tham khảo thêm bài viết về các vitamin cần thiết khi mang thai để sắp xếp lịch uống hợp lý.

Tác dụng phụ thường gặp

• Phân có màu đen hoặc xanh đen: đây là hiện tượng bình thường.
• Táo bón: uống đủ nước, ăn nhiều rau, trái cây và vận động nhẹ nhàng.
• Buồn nôn, khó chịu dạ dày: báo bác sĩ để được đổi loại sắt hoặc điều chỉnh cách uống.

Mẹ không tự ý tăng liều vì uống quá nhiều sắt không giúp hết thiếu máu nhanh hơn mà còn gây thêm khó chịu, thậm chí có hại. Cất viên sắt ở nơi trẻ nhỏ không với tới, vì trẻ uống nhầm sắt có thể bị ngộ độc nguy hiểm.

Khi nào cần đi khám ngay?

Mẹ bầu nên đến cơ sở y tế sớm nếu có một trong các dấu hiệu sau:

• Mệt lả, khó thở ngay cả khi nghỉ ngơi.
• Tim đập nhanh, đau ngực, cảm giác sắp ngất hoặc đã ngất.
• Da xanh xao rõ rệt, chóng mặt liên tục.
• Ra máu âm đạo, đi ngoài phân đen kèm đau bụng hoặc nôn ra máu.
• Nôn nhiều, không ăn uống và không uống được viên sắt.
• Đã uống sắt đều đặn vài tuần nhưng triệu chứng không cải thiện.

Câu hỏi thường gặp

Uống viên sắt bao lâu thì hết thiếu máu?

Thường sau khoảng 2–4 tuần uống đều, chỉ số hemoglobin bắt đầu tăng. Tuy nhiên, mẹ cần tiếp tục uống thêm một thời gian để bổ sung lại kho dự trữ sắt. Bác sĩ sẽ hẹn xét nghiệm lại để đánh giá.

Ăn uống đủ chất có cần uống thêm viên sắt không?

Nhu cầu sắt khi mang thai rất cao, khó đáp ứng đủ chỉ bằng thức ăn. Vì vậy, hầu hết mẹ bầu vẫn được khuyên bổ sung sắt hằng ngày. Bác sĩ sẽ điều chỉnh tùy kết quả xét nghiệm.

Phân đen khi uống sắt có nguy hiểm không?

Phân sẫm màu khi uống sắt là hiện tượng thường gặp và vô hại. Nhưng nếu phân đen bóng, sệt như hắc ín, có mùi hôi khắm, kèm đau bụng hoặc mệt lả, mẹ cần đi khám ngay.

Sau sinh có cần tiếp tục uống sắt không?

Mẹ thường được khuyên tiếp tục bổ sung sắt một thời gian sau sinh, nhất là khi mất nhiều máu lúc sinh hoặc đang cho con bú. Thời gian cụ thể sẽ theo chỉ định của bác sĩ.

Thiếu máu thiếu sắt khi mang thai có thể phòng ngừa hiệu quả bằng chế độ ăn giàu sắt, ăn kèm vitamin C, uống viên sắt đúng thời điểm và tách xa canxi, trà, cà phê. Khám thai định kỳ và xét nghiệm máu giúp phát hiện sớm để điều chỉnh kịp thời.

Nếu còn băn khoăn, bạn có thể đặt lịch khám với BS Phạm Quang Nhật để được tư vấn cụ thể.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ.