Vắt và bảo quản sữa mẹ đúng cách: Hướng dẫn chi tiết cho mẹ

Vắt và bảo quản sữa mẹ đúng cách giúp giữ trọn dinh dưỡng, hạn chế nhiễm khuẩn và để bé vẫn được bú sữa mẹ khi mẹ đi làm hay vắng nhà. Chỉ cần nắm vài nguyên tắc về vệ sinh, nhiệt độ và thời gian, mẹ hoàn toàn có thể chủ động nguồn sữa cho con.

Bài viết dưới đây tổng hợp các bước vắt sữa, thời gian bảo quản ở từng điều kiện, cách rã đông an toàn và những sai lầm mẹ nên tránh.

Chuẩn bị trước khi vắt sữa

Vệ sinh là bước quan trọng nhất. Sữa mẹ rất giàu dinh dưỡng nên cũng là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn nếu dụng cụ không sạch.

• Rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch ít nhất 20 giây trước khi vắt sữa.
• Kiểm tra máy hút sữa, phễu, van, dây nối. Bộ phận nào nứt, mốc hoặc bẩn cần thay.
• Rửa sạch các bộ phận tiếp xúc với sữa sau mỗi lần dùng, để khô tự nhiên trên khăn sạch hoặc giá phơi.
• Tiệt trùng dụng cụ ít nhất mỗi ngày một lần, nhất là khi bé dưới 3 tháng tuổi, sinh non hoặc đang ốm.
• Chuẩn bị bình, túi trữ sữa chuyên dụng, sạch, có nắp kín.

Mẹ không cần rửa ngực bằng xà phòng trước mỗi lần vắt. Tắm rửa hằng ngày là đủ.

Cách vắt sữa bằng tay và bằng máy

Trước khi vắt, mẹ nên ngồi thoải mái, uống một cốc nước ấm, chườm ấm và xoa nhẹ bầu ngực vài phút. Nhìn ảnh hoặc nghĩ về bé cũng giúp phản xạ xuống sữa tốt hơn.

Vắt bằng tay

1. Đặt ngón cái phía trên và ngón trỏ phía dưới, cách chân núm vú khoảng 2–3 cm, tạo hình chữ C.
2. Ấn nhẹ về phía thành ngực, rồi ép hai ngón lại với nhau và thả ra.
3. Lặp lại nhịp nhàng, xoay vị trí ngón tay quanh quầng vú để vắt hết các vùng.
4. Không kéo, vặn núm vú hay chà xát mạnh lên da.

Vắt bằng máy

• Chọn phễu vừa với núm vú. Phễu quá chật hoặc quá rộng dễ gây đau, trầy xước.
• Bắt đầu ở lực hút thấp, tăng dần đến mức mẹ thấy dễ chịu. Hút mạnh hơn không giúp ra nhiều sữa hơn.
• Mỗi lần hút thường khoảng 15–20 phút, hoặc đến khi sữa chảy chậm hẳn.

Nếu ngực căng cứng, nổi cục và đau, mẹ có thể tham khảo bài tắc tia sữa sau sinh làm sao hết. Vắt sữa đều đặn cũng là một cách phòng tắc sữa hiệu quả.

Thời gian bảo quản sữa mẹ

Thời gian dưới đây áp dụng cho sữa mới vắt, trữ trong dụng cụ sạch, theo khuyến cáo phổ biến hiện nay. Mốc thời gian càng ngắn thì chất lượng sữa càng tốt.

Một vài lưu ý thêm:

• Trời nóng, phòng không có điều hòa thì nên đưa sữa vào tủ lạnh sớm, không chờ đủ 4 giờ.
• Đặt sữa ở phía trong của ngăn mát hoặc ngăn đông, không đặt ở cánh cửa tủ vì nhiệt độ dao động nhiều.
• Khi đi ra ngoài, có thể dùng túi giữ nhiệt kèm túi đá giữ lạnh và đưa vào tủ lạnh ngay khi về.
• Không pha sữa mới vắt còn ấm vào sữa đã làm lạnh. Hãy làm lạnh sữa mới trước rồi mới gộp.

Cách trữ sữa gọn gàng, dễ dùng

• Chia sữa thành từng phần nhỏ, khoảng lượng bé bú một cữ, để không phải bỏ phí.
• Khi trữ đông, không đổ đầy túi hay bình vì sữa sẽ nở ra khi đông.
• Ghi ngày giờ vắt lên mỗi túi. Khi dùng, lấy sữa cũ trước.
• Đặt túi nằm phẳng khi đông để tiết kiệm chỗ và rã đông nhanh hơn.

Sữa để lạnh thường tách lớp, phần béo nổi lên trên. Đây là hiện tượng bình thường. Mẹ chỉ cần xoay nhẹ bình cho đều, không cần lắc mạnh. Mùi và màu sữa có thể khác nhau giữa các lần vắt, tùy chế độ ăn của mẹ. Mẹ có thể tham khảo thêm thực phẩm lợi sữa cho mẹ sau sinh để duy trì nguồn sữa ổn định.

Rã đông, hâm nóng và xử lý sữa thừa

Cách rã đông đúng giúp giữ lại các chất kháng thể và dưỡng chất quý trong sữa.

• Rã đông trong ngăn mát từ tối hôm trước. Đây là cách an toàn và tiện nhất.
• Khi cần nhanh, ngâm túi sữa trong bát nước ấm hoặc để dưới vòi nước ấm.
• Có thể dùng máy hâm sữa, theo hướng dẫn sử dụng của máy.
• Thử nhiệt độ bằng cách nhỏ vài giọt lên cổ tay: sữa nên ấm vừa, không nóng.

Những điều không nên làm:

• Không dùng lò vi sóng. Lò vi sóng làm nóng không đều, tạo các điểm rất nóng có thể gây bỏng miệng bé và làm giảm chất lượng sữa.
• Không đun sữa trực tiếp trên bếp hoặc nước sôi.
• Không đông lại sữa đã rã đông.

Sữa thừa sau bữa bú xử lý thế nào?

Khi bé bú bình, nước bọt của bé lẫn vào sữa và vi khuẩn có thể phát triển. Vì vậy, sữa bé bú dở nên dùng trong vòng khoảng 1–2 giờ sau khi bé bú xong, sau đó phải bỏ đi. Không cất lại sữa thừa vào tủ lạnh để dùng cho cữ sau.

Để hạn chế lãng phí, mẹ nên rã đông và hâm lượng sữa vừa đủ, thiếu thì bổ sung thêm thay vì chuẩn bị quá nhiều.

Khi nào cần đi khám ngay?

Trong quá trình vắt và cho con bú, mẹ nên đi khám sớm nếu:

• Ngực sưng, nóng, đỏ, đau một vùng, kèm sốt hoặc ớn lạnh.
• Có khối cứng ở ngực không giảm sau 1–2 ngày dù đã vắt sữa đều.
• Núm vú nứt, chảy máu hoặc chảy mủ.
• Sữa có máu kéo dài hoặc có mùi hôi bất thường từ vú.

Với bé, cần đưa đi khám ngay nếu bé bú kém, nôn nhiều, sốt, đi ngoài nhiều lần, li bì hoặc ít ướt tã hơn bình thường.

Câu hỏi thường gặp

Sữa mẹ có mùi hơi chua hoặc mùi xà phòng sau khi trữ đông có dùng được không?

Một số mẹ có sữa đổi mùi sau khi để lạnh do men tiêu hóa chất béo trong sữa. Nếu bé vẫn chịu bú thì sữa thường vẫn dùng được. Sữa có mùi chua nồng, vón cục không tan khi lắc nhẹ thì nên bỏ.

Có thể gộp sữa của nhiều lần vắt trong ngày không?

Có. Mẹ nên làm lạnh từng phần sữa mới vắt trước, rồi gộp với sữa đã lạnh cùng ngày. Ghi ngày của lần vắt sớm nhất lên túi.

Sữa đã rã đông trong ngăn mát nhưng chưa dùng thì để được bao lâu?

Thường dùng trong vòng 24 giờ kể từ khi sữa rã đông hoàn toàn. Không đưa sữa này trở lại ngăn đông.

Mẹ uống thuốc thì có cần đổ bỏ sữa đã vắt không?

Phần lớn thuốc thông thường an toàn khi cho con bú, nhưng có một số thuốc cần thận trọng. Mẹ nên hỏi bác sĩ về loại thuốc đang dùng trước khi quyết định bỏ sữa.

Tóm lại

Vắt và bảo quản sữa mẹ đúng cách bắt đầu từ bàn tay và dụng cụ sạch. Sữa để nhiệt độ phòng dùng trong khoảng 4 giờ, ngăn mát khoảng 4 ngày, ngăn đông tốt nhất trong 6 tháng và có thể đến 12 tháng. Rã đông trong ngăn mát hoặc ngâm nước ấm, không dùng lò vi sóng, không đông lại sữa đã rã và bỏ phần sữa thừa sau bữa bú.

Nếu còn băn khoăn, bạn có thể đặt lịch khám với BS Phạm Quang Nhật để được tư vấn cụ thể.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ.