Tinh dịch đồ là xét nghiệm đầu tiên và quan trọng nhất khi đánh giá khả năng sinh sản của nam giới. Biết cách đọc kết quả tinh dịch đồ theo WHO giúp bạn hiểu rõ từng chỉ số và tránh lo lắng không cần thiết khi thấy một con số “thấp hơn bình thường”.
Bài viết giải thích các chỉ số chính, ngưỡng tham chiếu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cách chuẩn bị trước khi làm và khi nào cần làm lại xét nghiệm.
Tinh dịch đồ là gì? Khi nào nên làm?
Tinh dịch đồ là xét nghiệm phân tích mẫu tinh dịch để đánh giá số lượng, khả năng di động, hình dạng của tinh trùng và các đặc điểm của tinh dịch.
Xét nghiệm này thường được chỉ định khi:
- Vợ chồng quan hệ đều đặn, không ngừa thai sau 12 tháng mà chưa có thai (hoặc sau 6 tháng nếu người vợ từ 35 tuổi trở lên).
- Nam giới có tiền sử quai bị biến chứng tinh hoàn, chấn thương, phẫu thuật vùng bẹn – bìu, giãn tĩnh mạch thừng tinh.
- Chuẩn bị điều trị hỗ trợ sinh sản như bơm tinh trùng (IUI) hoặc thụ tinh trong ống nghiệm (IVF).
- Kiểm tra sau phẫu thuật thắt ống dẫn tinh.
Chuẩn bị trước khi làm tinh dịch đồ
Kết quả tinh dịch đồ chịu ảnh hưởng nhiều bởi cách lấy mẫu. Chuẩn bị đúng giúp kết quả phản ánh chính xác hơn.
- Kiêng xuất tinh từ 2 đến 7 ngày trước khi lấy mẫu, theo hướng dẫn của WHO. Kiêng quá ngắn có thể làm giảm thể tích và mật độ; kiêng quá lâu có thể làm giảm khả năng di động.
- Lấy mẫu bằng cách tự kích thích (thủ dâm) vào lọ vô trùng do phòng xét nghiệm cung cấp. Không dùng bao cao su thông thường hay chất bôi trơn vì có thể ảnh hưởng tinh trùng.
- Lấy toàn bộ mẫu, đặc biệt phần đầu tiên chứa nhiều tinh trùng nhất. Nếu làm rơi một phần, hãy báo với nhân viên xét nghiệm.
- Nếu lấy mẫu tại nhà, cần mang đến phòng xét nghiệm trong vòng khoảng 1 giờ, giữ mẫu ở nhiệt độ gần thân nhiệt.
- Báo bác sĩ nếu gần đây bạn bị sốt, đang dùng thuốc hoặc có bệnh lý cấp tính.
Các chỉ số trong tinh dịch đồ và ngưỡng tham chiếu WHO
Bảng dưới đây tóm tắt ngưỡng tham chiếu thấp thường được sử dụng theo WHO 2010 và WHO 2021:
| Chỉ số | WHO 2010 | WHO 2021 |
|---|---|---|
| Thể tích tinh dịch | ≥ 1,5 ml | ≥ 1,4 ml |
| Mật độ tinh trùng | ≥ 15 triệu/ml | ≥ 16 triệu/ml |
| Tổng số tinh trùng | ≥ 39 triệu/lần xuất tinh | ≥ 39 triệu/lần xuất tinh |
| Di động tiến tới (PR) | ≥ 32% | ≥ 30% |
| Hình dạng bình thường | ≥ 4% | ≥ 4% |
| pH tinh dịch | ≥ 7,2 | ≥ 7,2 |
Ý nghĩa từng chỉ số
- Thể tích: lượng tinh dịch trong một lần xuất tinh. Thể tích thấp có thể do lấy mẫu không đủ, kiêng quá ngắn, hoặc liên quan đến tắc nghẽn, xuất tinh ngược dòng.
- Mật độ: số triệu tinh trùng trong 1 ml tinh dịch.
- Tổng số tinh trùng: bằng mật độ nhân với thể tích, phản ánh tổng lượng tinh trùng được sản xuất.
- Di động tiến tới: tỷ lệ tinh trùng bơi về phía trước, đây là nhóm có khả năng di chuyển đến gặp trứng.
- Hình dạng bình thường: được đánh giá theo tiêu chuẩn rất nghiêm ngặt, nên chỉ cần từ 4% trở lên đã nằm trong ngưỡng tham chiếu.
- pH: phản ánh hoạt động của túi tinh và tuyến tiền liệt. Bạn có thể đọc thêm về độ pH trong tinh dịch và ý nghĩa.
Ngoài ra, phiếu kết quả còn có thời gian ly giải (tinh dịch thường hóa lỏng trong vòng 60 phút), độ nhớt, tỷ lệ tinh trùng sống và bạch cầu. Nếu tinh dịch đặc, chậm hóa lỏng, bạn có thể xem bài tinh trùng đông đặc: lý do và lưu ý.
Hiểu đúng: ngưỡng tham chiếu không phải ranh giới vô sinh
Đây là điều quan trọng nhất khi đọc tinh dịch đồ. Các ngưỡng của WHO là giới hạn tham chiếu thấp, được lấy từ nhóm nam giới đã có con với vợ trong vòng 12 tháng. Chúng không phải là đường ranh giới giữa “có thể có con” và “vô sinh”.
- Một số nam giới có chỉ số thấp hơn ngưỡng vẫn có thể có con tự nhiên, dù khả năng có thể thấp hơn.
- Ngược lại, chỉ số “đạt” cũng không đảm bảo chắc chắn khả năng sinh sản.
- Kết quả cần được đánh giá cùng tuổi và sức khỏe sinh sản của người vợ, thời gian mong con và khám lâm sàng của người chồng.
Một số thuật ngữ thường gặp
- Thiểu tinh: số lượng tinh trùng thấp hơn ngưỡng tham chiếu.
- Tinh trùng yếu: tỷ lệ di động tiến tới thấp.
- Tinh trùng dị dạng: tỷ lệ hình dạng bình thường dưới ngưỡng.
- Không có tinh trùng: không tìm thấy tinh trùng trong mẫu, kể cả sau khi ly tâm. Trường hợp này cần được bác sĩ nam khoa, hiếm muộn thăm khám kỹ.
Khi nào cần làm lại tinh dịch đồ?
Chất lượng tinh trùng dao động khá nhiều giữa các lần lấy mẫu. Một lần kết quả bất thường chưa đủ để kết luận.
- Nên làm lại khi kết quả bất thường, thường sau vài tuần đến khoảng 2–3 tháng, tùy chỉ định của bác sĩ.
- Quá trình sinh tinh kéo dài khoảng 2–3 tháng, nên sau đợt sốt cao, bệnh cấp tính hay thay đổi lối sống, kết quả cần thời gian để phản ánh.
- Làm lại khi lấy mẫu không đúng cách: kiêng không đúng thời gian, làm rơi mẫu, mang mẫu đến trễ.
- Kiểm tra sau phẫu thuật, điều trị theo lịch hẹn của bác sĩ.
Trong thời gian chờ, bạn nên ngưng hút thuốc, hạn chế rượu bia, tránh để vùng bìu tiếp xúc nhiệt độ cao lâu, giữ cân nặng hợp lý và ngủ đủ giấc.
Khi nào cần đi khám ngay?
Bạn nên đi khám sớm với bác sĩ nam khoa, hiếm muộn nếu:
- Kết quả không có tinh trùng hoặc số lượng tinh trùng rất thấp.
- Đau, sưng tinh hoàn hoặc sờ thấy khối bất thường ở bìu.
- Tinh dịch có máu, đau khi xuất tinh hoặc tiểu buốt, tiểu ra mủ.
- Rối loạn cương, giảm ham muốn rõ rệt.
- Vợ chồng đã mong con 12 tháng (hoặc 6 tháng nếu vợ từ 35 tuổi) mà chưa có thai.
Đau tinh hoàn dữ dội, đột ngột là tình trạng cấp cứu, cần đến bệnh viện ngay.
Câu hỏi thường gặp
Kiêng xuất tinh bao lâu là tốt nhất trước khi làm tinh dịch đồ?
WHO khuyên kiêng từ 2 đến 7 ngày. Khi cần làm lại, nên giữ số ngày kiêng giống lần trước để dễ so sánh kết quả.
Tinh dịch đồ bất thường có phải bị vô sinh?
Không hẳn. Ngưỡng WHO chỉ là giá trị tham chiếu. Bác sĩ sẽ cho làm lại xét nghiệm và đánh giá toàn diện cả hai vợ chồng trước khi kết luận.
Hình dạng bình thường chỉ 4% có đáng lo không?
Tiêu chuẩn đánh giá hình dạng rất khắt khe, nên ngay cả ở nam giới khỏe mạnh, phần lớn tinh trùng vẫn được xếp là “không điển hình”. Từ 4% trở lên là nằm trong ngưỡng tham chiếu.
Có thể cải thiện kết quả tinh dịch đồ không?
Có trong nhiều trường hợp. Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, giảm cân, điều trị bệnh lý kèm theo có thể giúp cải thiện sau khoảng 2–3 tháng.
Đọc kết quả tinh dịch đồ theo WHO cần nhìn tổng thể các chỉ số: thể tích, mật độ, tổng số, di động tiến tới, hình dạng và pH. Ngưỡng WHO là giá trị tham chiếu, không phải ranh giới vô sinh. Một kết quả bất thường nên được làm lại và đánh giá bởi bác sĩ chuyên khoa.
Nếu còn băn khoăn, bạn có thể đặt lịch khám với BS Phạm Quang Nhật để được tư vấn cụ thể.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ.
